R22'den R410A ve R32'ye geçiş: eski cihazlar ne olacak?

Hâlâ çok sayıda binada 15–20 yıllık R22 gazlı split klima, VRF ve chiller çalışıyor. Bu cihazların sahipleri bize genellikle aynı soruyu soruyor: "Cihaz çalışıyor, ama gazı biterse ne yapacağız?" Bu yazıda R22, R410A ve R32 arasındaki farkları ve eski cihazlar için gerçekçi seçenekleri anlatıyoruz.

R22 neden kullanımdan kalktı?

R22, ozon tabakasına zarar veren HCFC grubundan bir soğutucu akışkan olduğu için Montreal Protokolü kapsamında aşamalı olarak kullanımdan kaldırılmıştır. Türkiye de bu takvime uyarak R22'nin ithalatını ve yeni cihazlarda kullanımını sona erdirdi.

Bu, mevcut R22'li cihazların hemen sökülmesi gerektiği anlamına gelmez. Cihazlar çalıştıkları sürece kullanılabilir. Sorun, bir kaçak veya kompresör arızasında ortaya çıkar: piyasada yeni R22 yoktur, kalan stoklar ve geri kazanılmış gaz hem sınırlı hem de pahalıdır.

R410A ve R32 arasındaki fark nedir?

R410A, R22'nin yerini alan, ozona zarar vermeyen ama küresel ısınma potansiyeli (GWP) yüksek bir karışım gazıdır; R32 ise R410A'nın içindeki bileşenlerden biri olan, GWP'si yaklaşık üçte bir olan tek bileşenli bir gazdır. Bugün yeni split klimaların büyük bölümü R32 ile üretiliyor.

R32'nin düşük yanıcı (A2L) sınıfında olması, montaj ve servis sırasında ek kurallar gerektirir. Uygun ekipmanla ve eğitimli teknisyenle çalışıldığında güvenle kullanılır, ancak açık alevle lehim yapılan, havalandırması olmayan dar alanlarda dikkat ister.

R22'li cihaza R410A veya R32 basılabilir mi?

Hayır, R22 için tasarlanmış bir cihaza R410A veya R32 basılamaz. R410A ve R32 çok daha yüksek basınçta çalışır; R22 cihazların kompresörü, eşanjörleri ve vanaları bu basınca göre tasarlanmamıştır. Ayrıca R22 sistemlerdeki mineral yağ, bu gazlarla uyumlu değildir.

"R22 cihaza yeni gaz bastık, çalışıyor" diyen birini duyarsanız temkinli olun. Yanlış gazla çalışan cihaz kısa sürede kompresör arızası verebilir ve basınç nedeniyle güvenlik riski oluşturur.

Eski R22 cihazlar için seçenekler neler?

R22'li bir cihaz için üç gerçekçi seçenek vardır: cihazı mevcut haliyle kaçaksız tutup çalıştırmak, uygun bir dönüşüm gazına geçmek veya cihazı yeni nesil bir sistemle değiştirmek. Doğru seçim cihazın yaşına, durumuna ve kritikliğine bağlıdır.

01Kaçaksız tutup çalıştırmak

Cihaz sağlamsa ve gaz kaybı yoksa, düzenli bakım ve kaçak kontrolüyle bir süre daha çalıştırılabilir. Bu seçenek kısa vadede en ekonomik olanıdır, ancak ilk büyük arızada karar yeniden gündeme gelir. Bu süreyi yeni sistemin bütçesini planlamak için kullanmak mantıklıdır.

02Dönüşüm gazına geçmek

R22 sistemlerde mevcut yağla veya yağ değişimiyle kullanılabilen, ozona zarar vermeyen dönüşüm (retrofit) gazları vardır. Bu işlemde eski gaz tamamen geri toplanır, gerekiyorsa yağ değiştirilir, filtre drier yenilenir, sistem vakumlanır ve yeni gaz üreticinin önerdiği yöntemle basılır. Dönüşüm gazlarıyla genellikle bir miktar kapasite ve verim kaybı yaşanır; genleşme valfi ayarı da yeniden yapılmalıdır.

Dönüşüm, özellikle değişimi kolay olmayan büyük sistemlerde, örneğin chiller veya soğuk odalarda, birkaç yıllık geçiş çözümü olarak işe yarar. Kompresörü yorgun, kaçak sorunu kronikleşmiş bir cihaza dönüşüm yapmak ise genellikle parayı boşa harcamaktır.

03Yeni nesil sistemle değiştirmek

Cihaz 15 yaşın üzerindeyse, sık arıza veriyorsa veya kompresörü değişecekse, yeni nesil bir cihaza geçmek çoğu zaman en doğru karardır. Yeni inverter cihazlar aynı kapasitede belirgin biçimde daha az enerji harcar; aradaki farkın boyutunu bakımsız klima ve enerji tüketimi yazımızda anlattığımız kayıplarla birlikte düşündüğünüzde tablo netleşir.

Karar verirken hangi bilgilere bakılmalı?

R22'li bir cihaz için doğru kararı vermek, cihazın gerçek durumunu gösteren birkaç ölçüm ve kayıtla mümkündür. Tahmine dayalı karar, ya gereksiz yatırıma ya da kısa sürede tekrarlanan arızaya yol açar.

• Cihazın yaşı ve toplam çalışma saati
• Son yıllarda kaç kez gaz eklendiği ve kaçağın bulunup bulunmadığı
• Kompresör akımı ve sargı izolasyon değeri
• Emme ve basma basınçları ile kızgınlık değerleri
• Yedek parça bulunabilirliği
• Cihazın soğuttuğu alanın kritikliği

Bu bilgiler bir arada değerlendirildiğinde, cihazın birkaç yıl daha güvenle çalışıp çalışamayacağı oldukça net görülür.

Eski bakır borular yeniden kullanılabilir mi?

Eski R22 boru hattı, bazı koşullarda yeni R410A veya R32 cihazda yeniden kullanılabilir, ancak bu karar yerinde kontrol edilmeden verilmemelidir. Boru çapları yeni cihazın değerlerine uygun olmalı, et kalınlığı yeni gazın basıncını karşılamalı ve hattın yalıtımı sağlam olmalıdır.

Yeniden kullanılacak hat, içindeki eski mineral yağ ve kirden arındırılmak için özel temizleme işleminden geçirilir. Havşa bağlantıları yeni gaza uygun şekilde yeniden yapılır; bazı çaplarda havşa ölçüsü de farklıdır. Ardından azotla basınç testi ve vakum uygulanır. Duvar içinden geçen, değişimi zor hatlarda bu yöntem ciddi işçilik tasarrufu sağlar. Bazı üreticiler, R22 hatlarının yeniden kullanımına yönelik özel cihaz serileri de sunar.

R410A'nın geleceği ne olacak?

R410A, yüksek GWP değeri nedeniyle F-gaz düzenlemeleri kapsamında kademeli olarak azaltılan gazlar arasındadır. Bu, mevcut R410A'lı cihazların kullanılamayacağı anlamına gelmez; servis için gaz bulunmaya devam eder, ancak fiyatının zamanla artması beklenir.

Yeni yatırımda R32 veya daha düşük GWP'li akışkan kullanan cihazları tercih etmek, uzun vadede gaz maliyeti ve mevzuat açısından daha güvenli bir yoldur. Isı pompalarında ve bazı monoblok cihazlarda propan (R290) gibi doğal akışkanlar da yaygınlaşıyor. Hangi cihaz tipinin binanıza uygun olduğunu seçerken ısı yükü hesabı mutlaka yapılmalıdır.

Gazlı devreye yapılacak her işlem, yani gazın geri toplanması, dönüşüm, kaçak tespiti ve şarj, yetkili ve sertifikalı teknisyen tarafından yapılmalıdır. YOİ Mühendislik olarak gaz kaçağı ve gaz şarjı işlemlerinde eski gazı atmosfere salmadan geri topluyor, cihazın durumunu ölçerek dönüşüm mü yoksa yeni cihaz montajı mı gerektiğini yazılı olarak bildiriyoruz. Karar ve maliyet, keşifte cihaz yerinde görülerek belirlenir.